Ton Heijdra (1953-2025)

Het waren de liefdesbrieven aan Alice die de kiem legden voor het latere schrijverschap. Zijn ansichtkaarten vanuit Peru met erop rechts onderin slechts ‘Ton’, dat pikte Alice niet. Via poste restante (we hebben het hier over de jaren tachtig) vroeg ze hem wat meer te laten weten over zijn belevenissen onderweg. Mooie brieven op luchtpostpapier volgden. Een schrijver was geboren. Het bleek een handige combinatie voor de sociaalgeograaf, die zoveel kansen in de veranderende hoofdstad zag. Zoals in het zojuist door de KNSM verlaten oostelijke havengebied, waar Alice en studentenvriendinnen een kantoorpand kraakten. Toentertijd een leeggevallen gebied voor krakers en kunstenaars. Vandaag de dag is het dankzij Ton, Alice en medestrijders een levendige Amsterdamse wijk waar ook het water dankzij hun inspanningen werd behouden.

Meer aandacht

Ton Heijdra wist met zijn kennis en enthousiasme mensen en krachten te bundelen - een gave die hij zijn hele leven inzette. Altijd op de zelfgekozen achtergrond met één doel: anderen laten stralen. “Ton ging niet voor geld of status, maar voor de mensen, voor de wereld, en voor de dingen die hij leuk vond,” vertelt schoolvriend Aad Verkleij over hem. En Ton vond Amsterdam leuk. Zijn bijbaantje als telegrambezorger liet de boerenjongen de straten ontdekken. “De grachtengordel, dat weet iedereen wel,” vond hij, en richtte zich op de wijken eromheen. Anekdotes plaatste hij in een grote historische lijn, wat leidde tot prettig leesbare boeken over buurten die dankzij hem meer aandacht en met de tijd meer waardering kregen.

Wapperend colbert

Troostend zal de herinnering zijn aan het laatste uitje met familie; naast hem nog drie zussen en vijf broers. Ton in zijn element - met witte zonneklep op zijn nog altijd lange, blonde haren – tijdens SAIL deze zomer. Samen met Alice ontving hij zoals zij altijd ontvingen: gul met lekkernijen. Ook de jonge historisch onderzoekers Laura Lubbers en Nikki Manger, die veel met hen samenwerkten, herinneren die gulheid. Niet alleen met maaltijden, maar ook met advies, een luisterend oor, soms met vaderlijke zorgen. “De gigantische gestalte met zijn enthousiaste tred en erachter zijn wapperende colbert”, zo omschreven ze hem tijdens de uitvaart. Een golf van herkenning ging door de zaal.

Ruzie en stampij

Ook in Nieuw-West wordt Ton Heijdra gemist. Dick Glastra van Loon leerde hem kennen tijdens een onrustige tijd in wat toen nog de Westelijke Tuinsteden werd genoemd. De buurt ging op de schop en de macht van de woningcorporaties en het stadsdeel voelde voor bewoners, waaronder Glastra van Loon, bedreigend. Van Ton, opbouwwerker bij Eigenwijks, leerden zij voor zichzelf op te komen en zich goed te organiseren. De macht van het collectief maakt het verschil, wist hij. Oftewel: samen sta je sterker. “Bewoners denken vaak dat het geen zin heeft om je met de plannen voor je buurt te bemoeien,” vertelde Heijdra in 2004 aan de Westerpost. Dat was onzin, vond hij, want hij had vaak genoeg de invloed van maatschappelijke discussies op het uiterlijk van de stad gezien. Bijvoorbeeld: zonder inmenging van bewoners waren de grachten van de binnenstad nu gedempt en was De Pijp niet de kleinschalige, gezellige buurt die het is geworden. “De strijd van bewoners in de Westelijke Tuinsteden vind ik soms te rustig,” zei hij en porde de boel een beetje op. Hij vond dat je voor een stuk stad best een beetje ruzie en stampij mocht maken. “Ton was een activist die niet vooropliep,” vertelt Glastra van Loon, die als ingenieur geraakt werd door Heijdra’s sociale werk en voor een carrière in dezelfde richting koos. “Het was een voorrecht om hem als leermeester van het opbouwwerk te hebben gehad. Zoals hij het deed, doet Eigenwijks het nog steeds; altijd vertrekkend vanuit het belang van bewoners.”

Oude meuk

Het opkomen voor anderen, voor een betere stad, maakte hem activistisch. Van het kraken van de Kompaszaal (via een lange ladder en met behulp van wat kraakgerei) tot aan het tegenhouden van de Olympische Spelen die burgemeester Ed van Thijn zo graag in 1992 in Amsterdam wilde hebben. In Lausanne smulde de internationale pers van de Amsterdammers die tijdens de IOC-vergadering van zich lieten horen. Samen met Alice Roegolt, een halve eeuw zijn levenspartner, richtte hij begin deze eeuw in de Spaarndammerbuurt Het Schip op. Het museum is een ode aan de Amsterdamse School, de kunststroming uit de jaren 1910-1930 die de stad een groot deel van haar huidige aanzien gaf. Niet alleen met gebouwen, maar ook in kunstwerken, bruggen, grafische uitingen, straatmeubilair en boeken. “Ze bliezen de idealen ervan nieuw leven in,” aldus Klaas Kars van woningcorporatie Eigen Haard. “Dat leidde tot herbezinning op de idealen van woningcorporaties, die in de jaren negentig vonden dat beheer en onderhoud van monumentale panden, zoals het Schip, veel te duur was.” Ton en Alice lieten met hun plan Eigen Haard inzien dat het idee van sociale verheffing niet ouderwets was. Dat goed onderhouden monumentale gebouwen bewoners ertoe brengen zich meer met hun buurt te identificeren, waardoor ze er beter voor gaan zorgen, gaan meedoen, het leefbaar houden. In plaats van slopen ging men koesteren en restaureren. Kars: “Waar men toen sprak van oude meuk, sprak men nu van oude glorie.”

Onverwacht

In de Kompaszaal - vroeger de wachtkamer voor passagiers die per schip naar Amerika en Indonesië vertrokken - kwamen alle lijntjes uit het leven van Ton Heijdra samen. Van zijn jeugd op boerderij Zonnehoeve en de kleinseminarie Leeuwenhorst in Noordwijkerhout - wat overigens niet leidde tot het beoogde priesterschap - tot aan het kraken, opbouwen, oprichten en schrijven. Heel veel schrijven. Onverwacht stopt zijn oeuvre. Zijn zus Lenie memoreerde bij de uitvaart hun laatste gesprek. “Hoe bijzonder,” zei ze tegen haar broer op zijn 72e verjaardag in oktober, “dat alle negen broers en zussen nog leven.” Dat vond hij ook. “Het tij kan zomaar keren,” zei Ton. En zoals wel vaker in het leven kreeg hij gelijk.

Verschenen in de Westerpost, geschreven door Shirley Brandeis: https://www.rodi.nl/amsterdam-nieuw-west/nieuws/472230/ton-heijdra-1953-2025-lange-activistische-gestalte-op-de-acht